Aktualności

Rocznica Konstytucji 3 maja

3 maja 2020

W tym roku mija 229. rocznica uchwalenia przez Sejm Czteroletni Ustawy Rządowej która przeszła do historii jako Konstytucja 3 Maja, a także 30. rocznica przywrócenia w Polsce święta narodowego w tym dniu. Choć zapisy owego dokumentu, jak się okazało nie zostały faktycznie wprowadzone w życie, a państwo polsko-litewskie wkrótce upadło pod przemocą ościennych imperiów, to dla pokoleń naszych rodaków Konstytucja Majowa stała się narodowym symbolem i przykładem patriotyzmu i starań o wspólne dobro.
Już od czasów saskich Rzeczpospolita stała się przedmiotem rozgrywek obcych monarchów. Wywierali oni wpływ na wewnętrzne sprawy państwa, wykorzystując wewnętrzne konflikty szlachty oraz słabość niestabilnego i pozbawionego silnej władzy systemu politycznego. Dzięki sukcesowi w III wojnie północnej hegemonię w Europie środkowo – wschodniej uzyskała Rosja, a koronę polską dzięki poparciu cara utrzymali Wettynowie. Od tego czasu rozpoczęła się w kraju dominacja kolejnych Imperatorów Wszechrusi, którzy poprzez swych przedstawicieli sprawowali kontrolę nad poczynaniami władców, dążąc do utrzymania Rzeczypospolitej w anarchii. Podejmowane w Warszawie działania reformujące miały siłą rzeczy ograniczony charakter. Osadzony na tronie przez Katarzynę II Stanisław August Poniatowski na początku swych rządów próbował modernizować państwo, lecz starania te zostały wkrótce zablokowane, zaś caryca uznała się za gwarantkę ustroju Rzeczypospolitej, zepchniętej do rangi rosyjskiego protektoratu. Dogodna sytuacja dla przeprowadzenia zmian powstała dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych XVIII w., gdy uwikłana w wojnę z Turcją i Szwecją Rosja, licząc na militarne wsparcie wojsk polsko-litewskich, zgodziła się na zwołanie sejmu w celu powzięcia odpowiednich ustaw.
Sejm walny nazwany później czteroletnim rozpoczął obrady 6 października 1788 r. W ich toku zlikwidowano Radę Nieustającą – ustanowiony w 1775 r. przez Sejm rozbiorowy główny organ rządowy, będący narzędziem wpływu caratu, a także zażądano wycofania z Rzeczypospolitej wojsk rosyjskich. Uchwały te oznaczały formalne zrzucenie zależności od Romanowów. Kulminacją prac reformatorskich prowadzonych przez tzw. Stronnictwo Patriotyczne było przyjęcie przez aklamację w dniu 3 maja 1791 r. Ustawy Rządowej określającej prawny ustrój państwa oraz zakres swobód jego mieszkańców. Składała się ona z preambuły oraz jedenastu rozdziałów normujących zasadnicze elementy życia społeczno – politycznego. Wśród postanowień konstytucji znalazły się zapisy potwierdzające katolicki charakter państwa, gwarantujące wolność religijną, przyznające prawa mieszczanom i rządową ochronę chłopom. Nadrzędną, decydującą rolę zachowywała szlachta, jednak ograniczano jej parlamentarne uprawnienia, przede wszystkim poprzez likwidację zasady „Liberum veto” oraz wolnej elekcji. W myśl ustawy Rzeczpospolita miała stać się dziedziczną monarchią parlamentarną o silnej pozycji króla i podlegającego mu rządu (nazwanego Strażą Praw), realizującą ideę trójpodziału władzy. Ogłoszenie Konstytucji wywołało ogólny entuzjazm wśród ludności, wierzącej w ostateczne odzyskanie przez naród pełnej niezależności. Stolica rozbrzmiewała radością i uniesieniem wśród dziękczynienia Bogu za niepodległą Ojczyznę. Dokument ten miał przełomowe znaczenie, jako pierwszy tego typu nowoczesny akt prawny w dziejach Europy. 20 października Sejm uchwalił doń przepisy wykonawcze, nazwane Zaręczeniem Wzajemnym Obojga Narodów. Zakładały one ściślejsze połączenie Polski i Litwy oraz zmieniały nazwę państwa na Rzeczpospolitą Polską. Niestety, niemalże równo rok po przyjęciu Konstytucji, zaniepokojona wydarzeniami w Polsce caryca Katarzyna II udzieliła poparcia zawiązanej z jej inspiracji przez przeciwnym naruszaniu „złotej wolności” magnatów konfederacji targowickiej, będącej tylko pretekstem do zbrojnej interwencji. 18 maja 1792 r. na nasz kraj uderzyła stutysięczna armia rosyjska, rozpoczynając wojnę w celu jego pacyfikacji. Pomimo dzielnej postawy obrońców, wobec przewagi Rosjan zakończyła się ona klęską. 24 lipca Stanisław August Poniatowski ulegając presji carycy przystąpił do Targowiczan i nakazał wstrzymanie walk. Efektem przegranej był II rozbiór, a potem upadek państwowości. Pomimo tego Konstytucja majowa pozostała testamentem Rzeczypospolitej Szlacheckiej – symbolem aspiracji Narodu i oporu wobec narzucania mu obcego jarzma. Już w wolnej Polsce dzień 3. maja obchodzono uroczyście wraz ze świętem Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski.